[albanur]

Prof. Dr. Bedri Selmani

Kriza ekonomike dhe fundi i neoliberalizimit global


Domosdoshmëria e ndryshimeve të karakterit globalizues po bëhet gjithnjë e më shumë çështje prioritare për të gjitha shtetet e fuqishme të botës.Ato në këtë kohë të krizës ekonomike të vetmen rrugdalje po e shohin, humanizimin e proceseve globalizuese, përmes mekanizmave shtetëror, implementimin e rregullatorëve shtetëror, si në nivel nacional poashtu edhe në nivel mbinacianal.Pra përmes mbikëqyrjes dhe kontrollit demokratik , me të vetmin qëllim që ky proces objektiv që po i ndodhe njerëzimit t’i përshtatet nevojave qytetruese .


Globalizimi është proces i gjendjes aktuale në të cilën gjendet bota jonë sot. Kemi të bëjmë me një epokë të re e cila ende nuk është rirenditur , që ka shënuar fundin e rendit të vjetër botëror të njohur tani më. Në të cilin akteret kryesore të marrëdhënieve ndërkombëtare kanë qenë shtetet nacionale, në krye me superfuqitë botërore të cilat e kanë përcaktuar drejtimin e zhvillimit botëror. Me fjalë të tjera globalizmi simbolizon epokën e krijimit të botës së re e cila është ende e pa definuar(1).Ky proces ka filluar para 20 vjetëve dhe është emruar si Rendi i Ri Global i cili ka vepruar si super kapitalizem financiar apo fundamentalizem i tregut.

Për këtë arsye ekzistojnë mjaftë kundërthënie rreth definimit të globalizmit si proces objektiv i cili e ka përfshi njerëzimin. Për derisa disa e identifikojnë me zhvillimin, prosperitetin dhe paqen, të tjerët e përjetojnë si ngecje, katastrofë dhe shkatërrim. Ajo e cila është e përbashkët dhe e pa kontestuar në të gjitha definimet është qëndrimi që globalizimi është proces ekonomik, shoqëror, politikë dhe kulturor, veprimet e të cilit i kalojnë kufijtë e shteteve nacionale.

Pra globalizimi është proces i ndërlikuar dhe kundërthënës i ndërtimit të botës në tërsi dhe ka të bëjë me: 1. bashkimin ekonomik të tregut në botë të uniformuar me format e prodhimit dhe konsumit, 2. bashkimi demokratik i botës mbi bazat e ekzistimit të interesave për njerëzimin, siq janë barazia, mbrojtja e të drejtave njerëzore, sundimi i ligjit, pluralizmi, paqja dhe siguria, dhe 3. bashkimi moral i botës rreth disa vlerave qendrore humanitare të domosdoshme për zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik të njerëzimit.

Cilat janë anët pozitive të globalizimit të cilat askush nuk mund t’i mohon

Proceset globalizuese të ekonomisë së tregut dhe efektet mund t’i njohim në të gjitha aspektet e jetës sonë të përditshme në rrethinën tonë të afërt nga uniformimi i prodhimeve të njëjta të konsumit të përgjithshëm (mallrat ushqimore dhe teknika, të gjitha mund të blihen në supermarkete, pra në një vend, pa shkuar jashtë vendi). Më tutje zhvillimi i teknologjisë së lartë informative e ka shndërruar botën në “fshat global”, përmes internetit, kanaleve globale televizive siç është CNN-i, telefonia mobile të cilën sot e shfrytëzojnë edhe fëmija. Pra në çdo moment janë të pranishme lidhjet me të gjithë dhe informatat për gjithëçka që na intereson dhe na rrethon.
Proceset globalizuese i shohim edhe në qarkullimin e pakufizuar të transakcioneve ekonomike dhe financiare në bursa, që ka të bëjë me pronën transnacionale të kapitalit, fabrikave, ndërmarrjeve, të cilat e kanë përfshi çdo cep të planeti tonë.

Konkretisht kriza ekonomike globale e tanishme, rrjedhat e të cilës kanë filluar nga SHBA-të, brenda natës e kanë përfshi botën. Krejt kjo në mënyrë të dhimbëshme po e pasqyron faktin se sa proceset globalizuese e kanë pushtuar botën.

Pjesët pozitive të globalzimit askush nuk mund të mohon: zhvillimi i shpejt i teknologjisë së lartë, largimi i barrierave doganore, zhvillimi i komunikimit botëror, krejt kjo në nivel global mjaft e ka ngrit standardin mesatar të jetës; standardin personal dhe publik, kjo mund të shihet edhe nga të dhënat ekzakte siç janë: shfrytëzimi dhe rritja enorme e shpenzimit të energjis elektrike, automobilave, radio – televizionit, telefonit dhe mjeteve tjera teknike për krye të një banori në botë. Mandej shekulli mesatar i jetës së njerëzve po thuaj se është bërë dy herë më i gjatë, kryesisht kjo vlenë për vendet e pa zhvilluara (2).

Në mënyrë dramatike është përhap demokracia në botë, janë rritë të drejtat njerëzore, racore, gjinore dhe është zvogëluar puna e fëmijëve. Është shënuar rritje e konsiderueshme botërore e atyre që din shkrim – lexim dhe kemi rënje globale të urisë.

Cilat janë anët negative të globalizimit, në të cilat po bazohen antiglobalistët

Mirëpo, mjaft shumë po shprehen dhe po bien në sy anët negative dhe pasojat e globalizimit. Kundërshtarët e globalizimit, të ashtuquajturit anti-globalist po i mohojnë disa nga të arriturat dhe përparësitë e globalizimit të lartë cekura. Ata pohojnë se varfëria globale po rritet dhe nuk po zvogëlohet, po rritet jazi në mes të pasurve dhe të varfërve. Kjo po argumentohet me shpërndarje të pa barabartë të pasurisë botërore. Më të pasurit 20% të popullatës botërore posedojnë 82.7%, të pasurisë së gjithëmbarshme të botës. Kurse me të varfrit 20% vetëm 1.2%.
Sipas nobelistit Paul Krugman edhe në SHBA, pabarazitë janë më të mëdha se sa gjatë Krizës ekonomike botërore të viteve 1929 – 1933-të, edhe pse pasuria dhe efikasiteti i ekonomisë amerikane në mënyre të fuqishme është rritë. Në periudhën e viteve 1970 – 2007–të vetëm 0.1% e më të pasurve i kanë gjashtëfishuar të ardhurat e tyre, kurse paga mesatare ka qenë 12% më vogël.(3)

Kurse industrializimi global dhe ndotja e ambientit ka për pasoj “nxemjen globale” e cila po ndikon në shkrirjen e akullnajave në Polin e Veriut dhe të Jugut. Ndryshimet tjera negative globale klimatike, siç është dëmtimi i mbështjellësit të Ozonit, shkatërrimi i pyjeve, zhdukja e shumë bimëve dhe llojeve të kafshëve.

Në rritje është gjithashtu krimi i organizuar global: kartelet e drogës, mafia, tregtia me drogë, me njerëz dhe me armë. Botës po i kanoset rreziku edhe nga terrorizmi global, jo shumë larg këto grupe s’pari kanë vepruar kryesisht në vendet e tyre siç ishin Brigadat e kuqe në Itali dhe Frakcionet e armatës së kuqë në Gjermani. Mirëpo sot Al Kaida po sulmon në tërë botën: prej SHBA-ve dhe Evropës e gjerë në Irak, Pakistan, Filipine duke përfshi këtu sulmin e fundit në Indi në qytetin Mumbai.

Njëri nga faktorët kryesor negativ të procesit globalizues është dobësimi dhe mos ekzistimi i mbikqyrjes shtetërore demokratike në rrafshin e globalizimit ekonomik. Ku drejt për drejt kemi për pasojë dobësimin e ndikimit shtetëror në transaksionet financiare transkufitare.
Pa mundësia e mbikqyrjes publike të kompanive transnacionale mundëson ikjen e kapitalit në të ashtuquajturat vendet të “parajsës tatimore” siç janë vendet ekzotike si Ujdhesat Kajmone, si dhe parajsave tatimore evropiane (Monaco, Lihtenshtajni, Luxemburgu), ku paguhet tatimi minimal. Këto vende janë bërë kaherë uaza financiare për pastrimin e parave që vijnë nga bota e krimit të organizuar.

Kurse prodhimtaria industriale shumë shpejt dhe në mënyrë masive po shpërngulet nga Perëndimi në Lindje për shkak të mëditjeve shumë të ulëta të punës, me kushte mizerje të punës dhe atyre ekologjike. Krejt kjo ka shkaktuar zvogëlimin e shpenzimeve të prodhimit për kompanit transnacionale.

Ekonomia kineze është përfituesi më i madh i globalizimit dhe ilustrimi më i mirë i anëve pozitive dhe negative të procesit globalizues. Si prodhuesja kryesore e prodhimeve industriale botërore Kina po arrin profite enorme dhe suficit tregtar të lartë e cila po shprehet në rritjen e standardit jetësor të banorëve të saj. Në anën tjetër, në një provincë kineze të vogël dhe të padukshme banorët po vdesin masovikisht nga sëmundjet e kancerit si pasoj e ndotjes së ambientit nga industria e ndotur e cila funksionon pa asnjë mbrojtje ekologjike.

Në çka bazohet doktrina e neoliberale e libertarianizmit ekonomik global

Doktrina e neoliberalizmit ekonomik si bazë ideologjike e globalizmit neoloberal është ndërtuar në parimet e shtetit minimal dhe të lirisë së pakufizuar të së drejtës private të pronës.
Neoliberalizmi sipas këtij kuptimi është i afërt me teorinë filozofike, politike dhe ekonomike të njohur tani më nga shumë autorë si LIBERTARIANIZËM. Libertarianizmi është formë e njëanshme ekstreme e liberalizmit ekonomik.

Libertarianizmi mbështetet dhe angazhohet për lirin absolute dhe autonomin e tregut të pakontrolluar, pronën private, pavarësinë e skajshme të individët, qeverisjen ligjore, të mbështetur vetëm në kornizat e “shtetit minimal”. Funksioni i të cilit është të garanton marrëdhënie “fer” për lirin e pa kufizuar të tregut(4). Nga kjo libertarianizmi fuqishëm mohon çfar do forme të mbikqyrjesë shtetërore. Bazohet në besimin se konkurrenca e tregut është vetërregullator i cili shpije në përparim njerëzimin dhe lirin e gjithëmbarshme të tijë.
Nga kjo doktrina neoliberale e libertarianizmit angazhohet për ndërprerjen e mbikëqyrjes shtetërore tejkufitare të qarkullimit të pronës, kapitalit, mallit dhe shërbimeve. Gjithashtu e kundërshton kontrollin shtetëror të çmimeve, mëditjeve dhe transaksioneve tregtare. Më tutje kërkon privatizimin e gjithëmbarshëm të ekonomisë kryesisht prodhimtarisë së mallrave dhe shërbimeve, si dhe zvogëlimin e garancioneve të sigurimeve sociale shtetërore për punëtorë, siq janë pagat minimale, kushtet e punës dhe ato ekologjike, siguria e vendeve të punës !?
Shkurt thënë libertarianizmi neoliberal e mohon strategjinë shtetërore të zhvillimit ekonomik e cila ka dominuar në periudhën e para globalizmit. Ideologjia e globalizmit neoliberal (libertarianizmi) mbështet në de rregullimin – largimin e normave juridike dhe të mbikëqyrjes demokratike të shtetit.

Sipas kësaj “rrugë tjetër nuk egëziston”, “dora e msheftë e tregut i zgjidhë të gjitha problemet”, largimi i normave morale, “greed is good”, sepse pasioni e nxitë ambicjen dhe inovacionin!?(5)

Pse intervencionizmi shtetëror shkatoi fundin e kapitalizmit neoliberal


Në perëndimin e zhvilluar ka ndodhë ndryshimi i sistemit kapitalist nga kapitalizmi industrial i cili i ka promovuar interesin e punës dhe kapitalit, (Fordizimi – postfordizimi – transferi i prodhimtarisë dhe papunësia) i cili tani ka kaluar në superkapitalizëm financiar ku dominon paraja mbi njerëzit dhe resurset.Kjo është periudha e kapitlaizmit neoliberal apo e fundmentalizmit të tregut global.

Neoliberalizmit ekonomik global i ka ndodhë “ideolotarija” e paras e cila i ka ndërpre lidhjet organike me punën. Pra e ashtu quajtura “Roletekonomia” bazohet në paranë e lirë, kredi dhe borxhe. Kjo ka shkaktur që derivatet (produktet) financiare 11 herë ta tejkalojnë ekonomin reale (prodhimtarin) globale. Njiherit kjo është bërë gjeneratori kryesor i Krizes së tanishme ekonimike globale.Sistemit financiar global i kanë ndodhë piramidat financiare(6).

Prandaj, manifestimin e krizës ekonomike globale e kanë shkaktuar borxhet e mëdha publike dhe private, gjegjësisht rritja enorme e ekonomisë në këmbë të brishta të huazimeve kreditore. Jo transparenca kreditore dhe borxhet e bankave, me anë të “paketave financiare” bankat dhe fondet financiare i kanë shitur njëra tjetrës borgjet e kqija në atë masë, sa që në fund tani më, nuk po dihet kush kujt dhe sa i ka borxh.

Mandej në tërë këtë shtrohet pyetja sa vlejnë këto banka dhe ndërmarrje që i kanë kapluar borgjet enorme. Si rezultat i kësaj tani është shkaktuar mos besimi i përgjithshëm në bursat ndërkombëtare, ku si pasoj kemi ngrirjen e kredive dhe të huadhënieve. Kjo epokës së globalizimit i ka shkaktuar përhapjen globale të krizës me shpejtësi të cunamit. Që po përcillet me rënien drastike të aktivitetit ekonomik (rënia e rritjes ekonomike, rënia investimeve dhe e eksportit, rënja e prodhimtarisë, rritja e papunësis). Me një fjalë ekonomia globale është duke përjetuar recesionin e paparë gjerë me tani, përmasat e të cilit, disa analist thonë se ky recesion është më i rëndë se në Krizën botërore të viteve 1929 – 1933-të.

Në këto rrethana intervencionizimi shtetëror ishte më se i domosdoshëm, tërë kjo po rezultonë me fundin e kapitalizmit neoliberal (lisser – faire) dhe kthimin e shtetit në rolin garantuesit të drejtësisë, besimit dhe mbrojtësin e qytetarëve. Kthimin në kenzianizëm shtetëror pjesa dërmuese e shteteve më të zhvilluara në këtë fillim viti po e marrin si çështje të kryer (SHBA, Gjermani, Anglia, Japonia, Franca etj.)

Me qëllim që t’i shmangen të keqës më të madhe, kolapsit total të sistemit ekonomik shtetëror dhe sisitemit finaciar global . Shetet me parat e tatim paguesve po shpëtojn interesin privat të kompanive, bankave dhe po i përmirsojnë gabimet e menaxherëve financiar. Të cilët në vend se të jenë përgjegjës, ata po shpërblehen me të ardhura skandaloze të larta dhe me pagesa tjera përcjellëse.

Prandej është bërë nevojë e domosdoshme mbikëqyrja shtetrore demokratike e transformimit të globalizmit ndër territorial dhe mbi nacional, për të cilën që një kohë të gjatë kanë folur kritikuesit e globalizmit aktual.

Kjo u shpreh edhe në dy konferencat e mbajtura mbrenda muajve të kaluar të G 20-të, vendeve më të fuqishme ekonomike në botë. Qëllimi i tyre ishte që të mirren masat e domosdoshme për ndalimin e pasojave të krizes ekonomike globale. Theks i vecant ju kushtua disciplines finaciare përmes rregulatorëve nacional dhe atyre global. U kërkua gjithastu reformimi i domosdoshëm i sistemi financiar global dhe institucioneve finanaciare ndërkombëtare(7). Njiherit u potencua se ky Rend i ri global që ka funkcioniuar për 20 vjetët e kaluara, duhet të ndryshoj.


Pse mbikqyrja demokratike e social - liberalizmit siguron humanizimin e globalizimit

Si për teorinë ashtu edhe për praktikën e globalizmit neoliberal, kritikuesit më të dalluar janë: Jan Art Scholte, Ulrich Beck, mandej ekonomistët nobelist Joseph Stiglitz, Paul Krugman, James Tobin (tatimi i Tobinit). Mandej filozofët e njohur: Jangoman Houchler, dhe Hans Kunge teolog. Një kohë të gjatë këta janë angazhuar për reforma demokratike të globalizimit, të cilat jo vetëm se janë të mundshme por janë edhe lehtë të realizueshme.

Sipas tyre “globalizimi nuk është fatkeqësi elementare natyrore para se cilës njerëzit janë të pafuqishëm”, ky proces duhet dhe mund të kontrollohet.

Qysh para 10 vjetëve Kunge ka tërhequr vrejtjen, që globalizimi duhet të vihet nën mbikëqyrjen demokratike. Sepse zhvillimi i tij i pakontrolluar i udhëhequr me interesa egoiste të kapitalit transnacional herët a vonë do të shpien botën në krizë të madhe ekonomike. Gjegjësisht do vij gjerë te thyerja e sistemit ekonomik botëror, atëherë ndryshimet do të jenë të domosdoshme por të vonuara. Kurse gjithherë është mirë që reformat të jetësohen përpara, se sa pas krizës dhe thyerjes ekonomike.

Aktualiteti i krizës ekonomike globale e cila sa vjen e thellohet në mënyrë të dhimbshme po e vërteton diagnozën e Hans Kunges dhe të shumë kritikuesve të neoliberalizmit global. Kunge ka ofruar terapinë e kornizës etike të demokracis globale të themeluar në etikën botërore, gjegjësisht koncenzuesi për të drejtat universale dhe përgjegjësit njerëzore.

Kushtet humane të tij për globalizimin janë: mbikëqyrja e politikës mbi ekonomin, mandej mbikëqyrja etike mbi politikën dhe ekonomin. Pra është e nevojshme të rivëhet sistemi i obligueshëm i qeverisjes botërore (jo i qeverisë botërore), një formë e caktuar e kenzianizmit global (mbikëqyrja e shteteve) . Pra të ekonomisë sociale siq e përfaqëson dhe e përcakton SOCIAL LIBERALIZMI kapitalist. Sipas kësaj, riafirmimi i social-liberalizmit autentikë, që dallohet nga politikat sociale dhe ekonomike të neoliberalizmit.

Kjo përqëndron mundësin e shkëlqyeshme për SOCIAL LIBERALIZËM i cili nxitë afirmimin e të drejtave individuale, sociale, kulturore dhe lirin e qytetarëve. Pra kemi të bëjmë me ekonomin social-liberale që bazohet në drejtpeshimin e interesave të kapitalit dhe punës, të shtetit ligjor dhe demokracisë liberale në të cilën të gjithë shtetasit kanë të drejta të barabarta para ligjit.



A mundet njerëzimi ti shmanget globalizimit dhe ndikimit të tij

Globalizimi nuk është vetëm proces gjithë përfshirës i rirenditje së botës, por është proces i kalimit në shoqëri globale dhe fillim i periudhës globale. Po që se kjo është e saktë atëherë shtrohet pyetja, a ekziston alternativ tjetër e deshifrueshme e globalizmit?

Globalizimit është e pamundur ti shmangemi, ky proces objektiv që po i ndodhë njerëzimit është bërë sikur ajri të cilin patjetër duhet ta frymojmë. Disa vende munden pjesërisht të izolohen dhe të jenë më pak nën ndikimin e proceseve globalizuese. Mirëpo siç po tregojnë indeksat matës të globalizimit (KOF-i, think tank-u zvicran), më së paku janë të globalizuara vendet e pa zhvilluara dhe të varfra të Afrikës ekuatoriale . Me fjalë të tjera, izolimi shpjen në varfri dhe mbrapa mbetje, kurse në anën tjetër është e pa mundshme që t’i iket anëve negative të globalizimit siç është tani Kriza ekonomike globale.

Nga tërë kjo mund të veçohet, që domosdoshmëria e ndryshimeve të karakterit globalizues po bëhet gjithnjë e më shumë çështje prioritare për të gjitha shtetet e fuqishme të botës.Ato në këtë kohë të krizës ekonomike të vetmen rrugdalje po e shohin, humanizmin e proceseve globalizuese, përmes mekanizmave shtetëror, implementimi i rregullatorëve shtetëror, si në nivel nacional poashtu edhe në nivel mbinacianal.Pra përmes mbikëqyrjes dhe kontrollit demokratik , me të vetmin qëllim që ky proces objektiv që po i ndodhe njerëzimit t’i përshtatet nevojave qytetruese .Kjo duhet të ndodhë në të gjitha segmentet dhe nivelet e bashkësisë njerëzore. Për sa kohë dhe si do të rrjedhë ky proces i domosdoshëm, vërtet tani më askush saktë nuk mund ta din!?


(Autori është ekspert i marrëdhënjeve ekonomike ndërkombëtare dhe profesor në Kolegjin univerzitar Victory)



1) Selmani Bedri : Globalizimi Transicioni dhe Integrimet, Zenit ,Ljubljanë-Prishtinë ,2006
2) Raporti i Bankes Botërore për standardin e popullsis në nivel global , Washington DC,2008.
3) Krugman Paul :The Conscince of Liberal, Published by W.W.Norton,January 2009.
4) Stglitz E.Joseph: Uspjeh globalizacije. Novi koraci do pravednog svijeta,algoritam,Zagreb,maj 2009.
5) Kunge Hans:Svjetski Ethos za svjetsko gospodarstvo,Intercon d.o.o Zagreb,2007.
6) Selmani Bedri: Dimensionet e Krizes Financiare Globale, ISN Victory,Trendi Global,Pristinë 2009.
7) Londonska Deklaracija : Globalnih Sindikata, Izjava povodom Londonskog Summita G20.prill 2009.