[albanur]

Prof. Dr. Bedri Selmani

Cilat jane dimensionet e krizes ekonomike globale?


Ekonomia globale është duke përjetuar krizën më të rëndë financiare në 80 vitet e fundit. Kriza së pari përfshiu një pjesë të madhe të sistemit financiare amerikan, kredit hipotekare, kurse gradualisht është përhap në sistemin bankar të sigurimeve, fondeve dhe në bursa.

Kriza financiare amerikanë shumë shpejt është përhap në sektorin financiar evropian, bankar dhe në bursa .Rritja ekonomike globale e BPSH (GDP) seriozisht është ngadalësuar, janë në rënje çmimet e patundshmërive ( të gjitha llojeve) disa prej sektorëve të industrive kanë filluar të pësojnë humbje të mëdha.

Treguesit e shumtë po tregojnë për rrezikun që për momentin po përjeton ekonomia globale e cila gjithnjë e më shumë po i ofrohet recesionit e ndoshta edhe depresionit të pa parë gjerë me tani.
Në përpjekje që të evitohet përhapja e krizës qeveritë dhe bankat qendrore të vendeve më të zhvilluara me masa energjike po e vëjnë në veprim kapitalin e freskët në sektorin bankar. Përveç kësaj disa banka gjer me tani me emër të madh në SHBA-të dhe në Britaninë e Madhe më nuk ekzistojnë , kanë falimentuar. Disa prej këtyre bankave Qeveria amerikane i ka marrë në mbikqyrje, kurse në Evropë gjithashtu po ndodh i njëjti skenarë.

Në opinion publik është përhap qëndrimi që krizen financiare e kanë shkaktuar kredit hipotekare në SHBA. Është e njohur tani më se kredit hipotekare të pa kthyera dhe rënja e çmimit të tyre në tregun e patundshmërive ka shkaktuar humbje të pa kompenzueshme, për një mori fondesh dhe banka.Kurse tërë kjo ka shkaktuar fillimin e krizës financiare të tanishme. Mirëpo sipas shumë analizave të ekspertëve rrjedhë se kjo nuk është shkaktari kryesor i krizës.

Pse nuk funksionoj sistemi financiar i rregullatorit mbikqyrës?

Që në fillim duhet thënë se kriza financiare globale është krizë e sistemit financiar botëror. Ajo tani është e vështirë dhe ndryshe nga të gjitha krizat gjer me tani. Është e ditur se themelet e sistemit financiar aktual janë krijuar në Bretton Woods në gjysmën e shekullit të kaluar. Si bazë e këtij sistemi ka shërbyer dollari amerikan, në të cilin janë fiksuar të gjitha valutat tjera, kurse dollari ka qenë i bazuar në ari. Një konstruksion i tillë ka funksionuar gjerë te shkëputja e konvertibilitetit të dollarit në fillim të viteve të shtatëdhjeta. Shkëputja e konvertibilitetit e ka ndërprerë në një mënyrë simbolike ekonomin reale nga ajo financiare. Nga kjo kohë ekonomija e simboleve gjegjësisht sektori financiare ka filluar të fryhet baloni financiar.Këtu ka ndodhë transformimi i sistemit tradicional konservativ bankar ,që ka pasuar me lindjen e institucione të reja, krijohen produkte të reja financiare, të ashtuquajtura inovacione, opsione, derivime. Duke u bazuar në tërë këtë, sektori financiar është zhvilluar i pavarur dhe në mënyrë të pa krahasueshme më shpejt se sa ekonomia reale.

Nxitja e kësaj fryrjeje financiare e ka prejudikuar doktrinën dominuese të tregut me bindjen që tregu financiar është mekanizëm vetërregullues i cili nuk ka mundësi të pëson thyerje.
Rritja e sektorit financiar dhe globalizimi i tij ka mundësuar ri rregullimin dinamik.Këte e ka mundësuar zhvillimi i teknologjive të larta - informatikës dhe telekuminikacionit , si dhe zhvillimi i teknologjive adaptive të një numri të madh të inovacioneve financiare. Tregu financiar është bërë global, janë zhvilluar subjekte financiare gjigante, banka dhe fonde tjera financiare të cilat janë bërë aq të mëdha sa që mundësia e falimentimit eventual ishte minimale.

Krahasimisht me rritjen e tregut financiar janë zhvilluar edhe sistemet e mbikëqyrjes dhe rregullimit, mirëpo ato si të tilla në një mas të madhe kanë mbetur me karakter nacional. Për këtë shumë produkte inovative financiare, posaçërisht në sektorin investiv bankar, kanë funksionuar jashtë mbikëqyrjes së sistemit rregulativ. Kjo njiherit ishte dobsia kryesore që shkaktoi stihin në sistemin financiar i cili veproi në mënyr të pakontrolluar nga ana e rregullatorit mbikqyrës.

Si ndodhi rënja amerikane kamatave primare ?

Pozita dominuese mediale e paras për zhvillimin e sektorit financiar ka qenë dollari amerikan. Duke ju falënderuar pozicionit të rezervës së valutës botërore, dollari i ka mundësuar SHBA-ve të merr e mos të jep, të krediton e mos ti refuzon.Duke e shfrytëzuar pozitën dominuese të dollarit, SHBA-të e kanë financuar ekspansionin e vetë, duke inkuadruar këtu edhe financimin luftërave. Deficiti buxhetor amerikan pas Reganit, por edhe gjatë administratës së Bushit, ka arritur përmasa gjigante të pa para gjerë atëherë. Pranë kësaj FED-i (Rezervat Federale Qëndrore) kanë udhëheq politikën e shkallës së ultë të kamatave. Manipulimi me kamatën primare ka mbajtur drejtpeshimin formal që e ka larguar sistemin nga kriza e mundshme, të cilat janë zhvilluar gjatë viteve të nëntëdhjeta.
Rënja amerikane e shkallës së kamatave primare nga 6.5% në 3.5% , në afatin vetëm prej disa muajve pas vitit 2000-të, mandej pas sulmit të 11 Shtatorit të Qendrës Botërore të Tregtisë , në vetëm 1% në vit. Kurse në 33 muajtë e ardhshëm të kësaj periudhe FED-i ka mbajtur shkallën e kamatës reale negative. Në këto themele të sistemit financiar ka ekspanduar kreditimi. Me një fjalë kapitali ka qenë i lirë dhe i disponueshëm për të gjithë. Pasojat e këtij ekspansioni kreditor që janë grumbulluar në tregun e pa luajtëshëmërive (hipotekave). Kanë bërë që këtij segmenti ti ndodhë fryerja e shpejtë stihike dhe e pakontrolluar , këtu edhe ka filluar thyerja .

Si ndodhi ekspandimi i kredive hipotekare?

Mekanizmi i kësaj thyerjeje ka qenë mjaftë i thjeshtë, bankat masovikisht kanë lejuar kredi pa vlerësim solid të rrezikut dhe pa koleteral të përgjegjshëm. Më së shpeshti ka qenë e mjaftueshme vlerësimi që çmimet e patundshmërive (Toka, shtëpitë, banesat etj.) edhe më tutje po ngritën. Kredit për shtëpi i kanë marrë edhe personat e pa punësuar, si dhe ata të cilët vërtet nuk kanë mundur t’i paguajnë anuitetet (këstet). Në këtë ekspansion kreditor edhe natyra e paskrupullt njerëzore ka luajt rol vendimtar. Bankat kanë fituar fitime të papara kurse bordet e tyre bonuse të larta. Me një fjalë qytetarët shumë lehtë kanë ardhur gjer të kredia, kurse elita financiare ka qenë e stërknaqur me rritje të çmimeve të aksioneve bankare dhe të pjesëmarrjes në fonde.

Tregu financiar është rritur me ritëm të vrullshëm dhe stihik, kjo i përngjan dehjes së lehtë, për të cilën vlen thënja e vjetër. Njeriu në këtë gjendje gjithnjë e më mirë ndjehet, kurse organizmi i tij ngadal shkatërrohet.

Si u përhap cunami i krizes financiare?

Kjo gjendje e vetëknaqësis ka zgjat gjerë te paraqitja e shenjave të para të krizës të 6 Gusht të vitit 2007-të, kur bankrotoi Fondacioni i njohur Amerikan HOME MARGAGE. si viktima e parë e tregut amerikan të paluajtëshmërive (hipotekare dytësore); me 9 gusht BNP Paris i suspendoi tri fondet e veta investive me vlerë prej 2 miliard euro, për shkak të asaj që tregu i tyre u “zhduk”; Banka qendrore Evropiane i dha 95 miliard euro sistemit bankar, ngjashëm veproi edhe FED-i amerikan dhe Banka Qendrore Japoneze.
Rrjedha negative ka vazhduar me 10 gusht, 13 gusht dhe 16 gusht të këtij viti ku kemi vazhdimin e falimentimeve të reja siq ishte ajo e bankave BEAR STEAMSA ; LEHMAN BROTHERS, AIG-a dhe e disa të tjerave. Kështu që cunami i krizës financiare u përhap shumë shpejtë edhe në sistemin financiar të Evropës dhe në tërë pjesen tjetër të ekonomisë globale.

Sa janë dimensionet e krizes ekonomike globale ?

Instrumenti themelor financiar me ndihmën e të cilit tregu financiar në mënyrë të pakontrolluar dhe stihike është rritë kanë qenë derivatet financiare. Duke i shfrytëzuar këto produkte inovative bankat amerikane i “ripaketuan” kredit e këqija hipotekare, të cilave ju kanë siguruar rejting kreditor të klasës së parë (pra këtu kemi të bëjmë me regjting spekulativ) të cilat jua kanë stërshitur investitorëve Evropian. Pra tregu i derivateve financiare është segmenti kryesor i fryrjes së ballonit financiar global.

Sipas vlerësimeve të BIS-it vlera e kontratave të vlefshme nga kjo lëmi në fund të vitit 2007-të, kishte arritur shifrën e jashtëzakonshme prej 600 trilion dollar, që paraqet 11 herë më shumë se sa vlera e prodhimit botërorë. Para 10 viteve vlera e këtij segmenti financiar ishte “vetëm” 75 trilion dollar. Derivati financiar i cili është rritur më së shpejti i njohur si CDS (Creddit Defauld Swaps), që ka mundësuar sigurimin e produkteve të kredive hipotekare është rritur në vlerë prej 55 trilion dollar, që është më shumë se vlera e tërësishme e fondit banesor amerikan.

Pse u vonua intervenimi shtetrorë i qeverive të vendeve më të zhvilluara ?

Nga kjo që u tha më lartë ne shpjeguam një pjesë të gjenezës dhe mekanizmat e krizës financiare. Kjo tregon për karakterin tjetër, që nuk kanë qenë karakteristikë për dukurit e ngjashme në të kaluarën. Kriza e tanishme financiare është shumë më e ndërlikuar jo vetëm për nga thellësia dhe gjithë përfshirja por edhe për nga rrjedha e marrëdhënieve ekonomike ndërkombëtare, posaçërisht të pozicionit të Kinës dhe Indisë si lojtar të rinj në mesin e kolosëve të mëdhenj botëror ekonomik.

Krizën aktuale është duke përcjellur edhe një specifikë, kjo është vendosmëria e qeverive dhe e bankave të tyre qendrore të vendeve të rrezikuara që të qeverisin me proceset negative. Edhe pse qëndrimi i ekspertëve është se në fillim të paraqitjes së krizës intervenimi i qeverive ka qenë i dobët dhe i ngadalshëm.

Tani në kohën e fundit vendosmëria e tyre ka arritur nivelin më të lartë Është duke u siguruar likuiditeti i sektorit bankar, në këtë rast kemi marrjen e disa bankave nën mbikëqyrje, gjithashtu është forcuar kontrolli i sistemit rregullativ. Nga të gjitha këto masa berzat kanë filluar të reagojnë pozitivisht ( ka ndodhë ngritja e aksioneve ditëve të fundit), por edhe më tutje është prezente psikoza e pasiguris së madhe në bursat globale.

Si po duket thellësia dhe dinamika e krizës është shumë më serioze se sa që është vlerësuar. Për këtë të gjitha qeveritë e vendeve më të zhvilluara janë të vendosura se duhet në mënyrë më energjike të bëhen prerje me qëllim që të vihet nën kontroll pasojat e krizës financiare. Me qëllim që të zvogëlohen efektet negative për sektorin real të ekonomisë dhe të zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik global.
Edhe pse do të jetë e pamundshme për t’ju ikur pasojave të kësaj krize e cila ende nuk është vënë nën kontroll.

Pse karakteri i krizes është krizë e sistemit financiar global?

Krejt në fund, ashtu siç e cekëm edhe më lartë këtu kemi të bëjmë me krizën sistemore financiare. Pavarësisht se si do të përfundoj, do të lenë pasoja të thella në strukturën e sistemit financiar global. Shumë çka në sistemin financiar dhe në organizimin e institucioneve financiare, në rolin dhe funksionimin e tyre, në produktet financiare, në metodat e rregullimit dhe të mbikëqyrjes, patjetër do të ndryshoj.
Shumë të paktë janë ata të cilët mund të din se si do të duket sistemi financiare i së nesërmes.

Mirëpo, nga e tërë kjo një është e sigurt pas kësaj krize do të kemi periudhën kur roli dhe intervencionizmi shtetror në ekonomi do të jetë shumë më i shprehur.

Periudha e fundamentalizmit të tregut ose i ekonomis së ofertës , si parim i cili ka dominuar në 20 vjetët e kaluara patjetër do të kufizohet. A do të thotë kjo fundi i standardit monetar të dollarit dhe formimi i një paradigme plotësisht të re financiare, mbetet që të shihet.