Portreti i Sadri Kelmedit ne gazeten Kosova Sot

PORTRETI I JAVËS "KOSOVA SOT" SADRI KELMENDI

Vasha e Bjeshkeve te Rugoves, Inspirim per Krijim

Sadri Kelmendi, gjatë rrugëtimit të tij krijues, ka botuar mbi gjashtëmbëdhjetë vepra letrare, të cilave nuk u mungon motivi kombëtar dhe as ai i dashurisë

Për vogëlushët e tërë hapësirës kosovare, të cilët rregullisht furnizohen me revistën “Zog mëngjesi”, emri i Sadri Kelmendit nuk është i panjohur. Nëse emri i tij është i njohur për të vegjlit, si është e mundur që të rriturit nuk dinë aq sa duhet për të. Disa dinë, por nuk duan të dinë. Nuk dëshirojnë të dinë, sepse Sadriu di se sa të tjerët dinë dhe çka ata vepruan. Më mirë gjerat të kalojnë në heshtje dhe njeriu të bëhet sikur nuk di. Në vete kishte vendosur Sadriu se më mirë të mbyllësh sytë dhe veshët e të merresh me hallet e problemet e përditshmërisë se sa të shikosh e dëgjosh atë që nuk duhet dëgjuar. Zgjodhi mënyrën më të mirë- gdhendjen e fjalës së bukur artistike. Krijimtaria artistike ishte një prehje shpirtërore, e herë pas here zbrazje e pezmit të grumbulluar. E, cili krijues shqiptar i Kosovës nuk kishte pezëm ndaj padrejtësive të ndryshme shoqërore e madje edhe private?! Si pjesa dërmuese e shqiptarëve, edhe Sadri Kelmendi ishte rritur në kushte skajshmërisht të varfra. Mirëpo, kushtet ekonomike nuk ishin asgjë në krahasim me atë që kishte përjetuar.

Një ditë dhjetori të vitit 19..., përgjithmonë do t’i mbetej në mendjen e djaloshit kur forcat e huaja i thyen dyert e oborrit dhe nga shtrati ia morën babanë. Bënte dimër i egër. Burrat e fshatit (e në mesin e tyre edhe babai Ahmeti) qëndronin në shesh gjysmë të zhveshur pa guxuar të lëviznin. Rreshtin e gjatë të burrave gjysmë lakuriq e torturonin dy xhandarë. E pamundur, do të pëshpëriste në vete djaloshi Sadri, dy xhandarëve t’ua shtrinin qafën dyzet burrat, më trimat e fshatit! Mirëpo, djaloshi aso kohe nuk ishte në gjendje të kuptonte se pas atyre dy individëve të veshur në uniforma qëndronin qindra e mijëra të tjerë. Një ditë më pas babanë do ta sillnin në shtëpi as të gjallë e as të vdekur. Trupi i mavijosur, fytyra e përgjakur, këmbët e ënjta nga ftohti dhe torturat e një nate më parë ishin pamjet më të tmerrshme të cilat do të mbeteshin përgjithmonë në mendjen e Sadriut. E, jeta vazhdonte si një lumë dallgët e të cilit herë përplasën e herë qetësohen.

Zjarr i pashuar i dashurisë

Në momentet e qeta, i riu Sadri Kelmendi, si tërë moshatarët e tij, përfitonte nga qetësia që të lexonte e të shkruante për vuajtjen kolektive dhe për dashurinë personale. Dashuria nuk pyet për kushte të vështira, për kohët e turbullta e rrebeshet policore, sepse ajo lind vetvetiu. E, si të mos i kushtonte vargje vashës më të bukur të Bjeshkëve të Rugovës epike, buzëqeshjen e secilës edhe tani në moshën 75- vjeçare e kujton me mall e dashuri. Malësorja, me gjinjtë e saj si bora, ia lehtësonte dhembjet për prindin që lëngonte në shtrat. Ajo ia shtonte vullnetin për jetë, e vetë jetës i jepte lumturi. Zakonet ende të vjetra bënë që dy të rinjtë të ndaheshin dhe ditët e lumtura u shkurtuan, por zjarri i dashurisë ndaj vashës se bjeshkëve epike edhe sot qëndron i ndezur në zemrën e Sadriut tanimë të moshuar. Edhe pse të ndarë, dashuria ndaj saj i shërbeu si nxitje për të jetuar dhe inspirim për të shkruar, kështu që dekada më vonë Sadri Kelmendi për dashurinë e tij të parë do ta shkruajë novelën “Nusja e Apollonit”. Në këtë novelë, autori Sadri Kelmendi ngjarjen do ta vendosë në ujërat e Drinit të Bardhë e deri ne Liqenin e Fierzës dhe Komanit ndërsa personazhet janë peshqit. Flitet për dashurinë e peshkut, por në fakt nuk është vështirë të gjendet çelësi i kodit sekret dhe të nënkuptohet se ky është një rrëfim autobiografik.

Autori S. Kelmendi, i zhgënjyer dhe tejet i indinjuar që prindi i vashës e marton vajzën e tij me dhunë duke i ndarë dy të dashuruarit, tërë jetën do ta kërkojë të dashurën e tij dhe vetëm pas dyzet e më shumë vjetësh një ditë do t’i troket në derën e saj tanimë të plakur e të ve. Rrëqethës është ky takim pas katër dekadave dy dashnorët gjendet pranë njëri-tjetrit, shikohen, por nuk njihen, sepse koha e ka bërë të vetën. Flokët e tyre tanimë janë të bardha, fytyrat e tyre të rrudhura e trupi i kërrusur. Mirëpo, zjarri i dashurisë ende i pashuar. Qëndrojnë të shtangur, duke u shikuar e në heshtje u pikojnë lotët. Ja siç e përshkruan autori këtë takim dramatik: “Nuk e njihnin njëri –tjetrin, por instinkti i dashurisë nuk plaket. Nga malli i madh zunë t’u pikonin lotët. Veç dashuria rinore u kishte mbetur. Ishte plakur Apolloni, dhe prapë mundohej të gjente...”.

Fati i dashurive të ndaluara

Shkrimtari dhe kritiku ynë i njohur, Rushit Ramabaja shkruan: “Një refleks tjetër metaforik, që pasqyrohet nga thelbi fabulativ i novelës, është fati i dashurive të ndaluara, që shplekset mjeshtërisht përmes dramës dashurore... Këtu kodi i dashurive të ndaluara formulohet si dimension filozofik i fatit të paracaktuar për të ruajtur harmoninë universale të dhembjes, të jetës e të vdekjes, pa të cilat gjallimi s’do të kishte asnjë kuptim”. Sadri Kelmendi, gjatë rrugëtimit të tij të gjatë letrar, ka botuar mbi gjashtëmbëdhjetë vepra ku në secilën prej tyre nuk do t’i mungojë motivi kombëtar dhe natyrisht ai i dashurisë. Krijuesi, i cili nuk ka dashuri për femrën, nuk mund të ketë dashuri as për atdheun, thotë Sadriu në buzëqeshje dhe ende i mbushur me energji pozitive.

Përveç krijimtarisë letrare, Sadriu është kryeredaktor i revistës për fëmijë “Zog mëngjesi”. Përmes kësaj reviste, Sadriu duke bashkëpunuar me pendët më të ndritura shqiptare për fëmijë, dëshiron që te të vegjlit tanë ta mbjellë dashurinë për librin. Rrëfimet, poezitë e vizatimet, që përmban kjo revistë, sa simpatike po aq edhe e vlefshme, trajtojnë tema interesante të kapshme për botën fëmijërore. “Zog mëngjesi”, edhe pse revistë edukative që tani po i mbush 15 vjet, asnjëherë nuk u financua nga institucionet tona vendore, e aq më pak nga institucionet ndërkombëtare, sepse ata financojnë projekte më të “rëndësishme”, si p.sh. videoklipe të misave dhe bukurosheve, tolerancën ndaj martesës me të njëjtën gjini (që është një dukuri shumë e re dhe ndoshta hap i mirë edhe për ne se po shtohemi shumë) etj.

Sadri Kelmendi njihet edhe me punime morfologjike, krahasuese shqip-gjermanisht, të cilat i ka botuar në revistën letrare shkencore “Koha”, si dhe në zhanre të tjera letrare që herë pas here boton në të përditshmet tona.

Tani, në moshë të thyer, nuk dëshiron t’i kujtojë vitet e vështira dhe momentet që ka përjetuar me forcat e huaja okupuese të sistemit të kaluar, por ende të freskëta i ka kujtimet për shokun e tij Shaban Shala, tani dëshmor i kombit. Rrëqethet kur pa dëshirë i kujton konfrontimet me Momçilo Trajkoviqin dhe raste të tjera për të cilat nuk dëshiron as të bisedojë.
 



03 maj 2008
 

Kontakt : Reshat80@hotmail.com